Akcja ma charakter merytoryczny i edukacyjny. Konkretyzuje pojęcia i metody w świetle współczesnej wiedzy o psie. Proponuje alternatywne tradycyjnym narzędziom bazującym na skrajnie negatywnych emocjach.  Nauka dowodzi, że jest wystarczająco profesjonalnym narzędziem. Minimalizujmy stres.

Przemoc To Nie Pomoc

Akcja ma na celu szerzenie świadomości, czym są awersyjne metody szkoleniowe

#PRZEMOCTONIEPOMOC

^{Jako behawiorysta COAPE należę do CAPBT, tj. Stowarzyszenia Behawiorystów COAPE, zrzeszającego absolwentów kursu dyplomowego i będącego inicjatorem akcji.}

Etyka, elektryczność, obroże

O zbieżnościach i kontrastach, aspektach moralnych i naukowych. O obrożach i ogrodzeniach elektrycznych.

Kynopsycholog z pasji do owczarkówKinga Wołk

Spacer (re)socjalizacyjny jest jednym z wariantów profilowych spaceru behawioralnego (jako spaceru z behawiorystą).

Oferta spaceru behawioralnego jest własnym pomysłem, dzięki któremu zgłoszonemu uczestnikowi mogę zaplanować cykl spacerów profilowanych w dopasowanym tempie, kolejności i typie

• treningowy / terapeutyczny / rekreacyjny
• indywidualny / równoległy (parami) / grupowy

Zapisz się:

Spacer (re)socjalizacyjny "ŻÓŁTE PSIAKI" to 1-2 godzinne spotkanie, na którym opiekun/ka i pies, pod fachowym okiem behawiorysty, w naturalnie oferowanych warunkach, wspólnie doświadczają i współpracują nad prawidłową komunikacją ze sobą nawzajem oraz nad interakcjami z elementami otoczenia - ludźmi, innymi psami, obiektami, środowiskiem.

W zależności od ustaleń, każde takie spotkanie może odbywać się indywidualnie (w układzie opiekun/ka + pies + behawiorysta) lub grupowo (behawiorysta z ew. asystentem + kilka duetów opiekun/ka-pies). Para to grupa złożona z dwóch duetów.

Na takim spacerze pies doświadczy bezpiecznych, kontrolowanych interakcji z innymi psami i ludźmi (lub się ich nauczy). We własnym tempie i teamie uczestniczący poznają psią naturę i naturę emocji.

Nie polecam (tymczasowo) suczkom w okresie cieczkowym - ryzyko ekstremalnych zachowań przy obecności psich samców (w szczególności młodych, w okresie dorastania, predysponowanych rasowo).

Psom skonfliktowanym w relacjach z innymi psami/ludźmi/otoczeniem (ucieczka, agresywne reakcje, frustracja), ze względu na ich specyficzne potrzeby, przed spacerem grupowym polecam spacery indywidualne i/lub konsultacyjne.

Wszystko bez stresu i w przyjaznej atmosferze 🐾

Zależy mi na jak najbardziej efektywnym wykorzystaniu czasu spacerowego.

Pamiętaj, że spacer (re)socjalizacyjny NIE jest treningiem posłuszeństwa ani warsztatem smyczowym.

Warunkiem koniecznym do spełnienia są relatywna stabilność i przewidywalność Twojego psiaka wobec otoczenia, we wzajemnych interakcjach z innym uczestniczącym psem i opiekunem (lub kilkoma psami i opiekunami) oraz zainteresowanie Tobą jako opiekunem. (Jeśli potrzebujesz wsparcia w zakresie treningu psa lub konsultacji, daj znać.)

Forma każdego spaceru behawioralnego jest dopasowywana do każdego duetu opiekun/ka-psiak z osobna. Uczestnicy dobierani są w grupy (lub pary) w oparciu o wstępną analizę, na podstawie wypełnionego formularza zgłoszeniowego.

Z założenia z psem spaceruje jedna dorosła osoba.
Jeżeli jeden opiekun chciałby uczestniczyć z kilkoma psami, każdemu z nich należy poświęcić osobny spacer lub we własnym zakresie wyznaczyć pomocnika na wspólny spacer (Każdemu psu należy wypełnić osobny formularz zgłoszeniowy.)

Po zakończeniu każdemu uczestnikowi przesyłam podsumowanie z instrukcjami.

Profil spacerowy dla "Żółtych Psiaków":

Projekt ”Żółty Pies” 🐾

Czemu pies nosi żółtą wstążkę? Tutaj znajdziesz informacje o Projekcie “Żółty Pies”, które świadomy opiekun psa powinien przeczytać na początku swojej przygody z żółtą kokardką.

Z pasji do owczarkówKinga Wołk

— pisze Adam Wajrak w rekomendacjach na okładce, w kontekście stabilnej sytuacji populacji wilka na obszarach chronionych Unii Europejskiej, w tym lokalnie - pod ścisłą ochroną - w Polsce.

"Wilczyca" jest książką dedykowaną "Szóstce" - "06" albo "She Wolf" dla wielbicieli wilków w Stanach Zjednoczonych - oraz niezwyklej sympatii, jaką solidarnie obdarzyli ową liderkę zarówno doświadczeni rezydenci regularnie przebywający w parku Yellowstone, jak i ci sezonowi / gościnnie odwiedzający.

Oto historia opowiedziana wprost, oparta na szczegółowym wywiadzie i skrupulatnych notatkach obserwatorów tamtejszych dzikich drapieżników (w tym profesjonalistów) – przez pryzmat ekoturystyki, działalności naukowo-badawczej^[1] oraz z perspektywy typowej, miejscowej tradycji (współcześni myśliwi).

Jeśli zakaże się polowań, zniknie główne uzasadnienie powszechnego dostępu do broni.

— uzasadnia traper, który zastrzelił zaobrożowaną "Szóstkę" w sezonie łowieckim, legalnie dla stanu Wyoming, posiadając stosowne zezwolenie (ze względu na presję medialną woli pozostać anonimowy).

Sytuacja amerykańskiego wilka szarego jest skrajnie odmienna od sytuacji jego pobratymców w Europie, gdzie mogą migrować swobodnie, a towarzyszące temu emocje społeczne są z reguły pozytywne lub umiarkowane. Instytucja powszechnego zapotrzebowania na broń palną nie funkcjonuje pod parasolem UE. Autor książki uzasadnia, że lobby myśliwskie USA, samo w sobie, stanowi zaledwie 6% całej machiny branżowej, a i tak problem amerykańskiego wilka w pewnych sferach politycznych służy za kartę przetargową.

Cały spektakl, rozgrywa się na tle reintrodukcji wilka do Yellowstone – procesu pilnie śledzonego przez biologów, ekologów, studentów i badaczy, który wystartował obalając jedną skostniałą teorię behawioralną psowatych po drugiej – gdzie aktorami są żyjące tam zwierzęta. Dokładnie opisane (według notatek i relacji) sytuacje dowodzą, jak kompleksowe są strategie polowania, zachowania społeczne w grupie, konflikty terytorialne oraz struktura lokalnej wilczej populacji, którą zachwiać może każde nieostrożne / nieprzemyślane / przypadkowe wykluczenie zaledwie jednego partnera z pary wiodącej grupę wilków – z winy wzajemnych potyczek w naturze bądź przez interwencję człowieka.

Wilk podczas każdego polowania ryzykuje życiem, a robi to kilka razy w tygodniu.

^{Literatura kompetentna, poza fragmentem rozdziału "Źrodła", gdzie teoria na temat wspólnej genezy psa i wilka (a potem ich rozejścia) nie bazuje na bieżącej wiedzy, przez co pozostaje sprzeczna ze współczesnym dorobkiem naukowym w dziedzinie ekologii behawioralnej psa domowego. Brak uzasadnienia, czy autor korzystał z jakiejkolwiek literatury fachowej przy jej przytaczaniu.}

^[1] Mowa o wszelkich badaniach prowadzonych w kontekście zachowania wilka szarego w naturalnym środowisku i kluczowej roli tego szczytowego drapieżcy w zasiedlanych ekosystemach. Bazowe studium doprowadziło m.in. do obalenia teorii dominacji, wprowadzenia popartej naukowo definicji wilczej grupy rodzinnej oraz encyklopedycznego statusu lidera (zakładane funkcje osobników alfa/beta/omega utraciły swoją pierwotną wagę merytoryczną).

Obrazek w nagłówku potwierdza płynną zależność ↑ ilustruje oba pojęcia naraz

• Habituacja → praca zmysłów (wzrok, słuch, węch, smak, dotyk), motoryka ( zachowanie równowagi, przemieszczanie się)
• Socjalizacja → eksplorowanie (rozglądanie się, nasłuchiwanie, wąchanie, chwytanie pyskiem, dotykanie łapą), interakcje z obiektem (wspinanie na łapach, próba wyjścia z wózka), interakcje gatunkowe (naśladowanie rodzeństwa albo samodzielne działanie).

Habituacja → doświadczanie → świadomość bycia psem, oswojenie z obecnością innych psów i “psów” w otoczeniu

Habituacja^[1] jest nawykaniem, redukcją aż po zanikanie reakcji na regularny, powtarzający się bodziec pochodzący ze środowiska bądź stale w nim obecny, z naciskiem na monotonność oraz brak istotnych konsekwencji dla organizmu. W procesie przyzwyczajania się towarzyszy wpajaniu niemodyfikowalnych więzi z matką / terytorium [imprinting], częściowo zaś oswajaniu^[2] zwierzęcia.

Jest to nauka jądra migdałowatego^[3] nie regować. Zdaje się przebiegać automatycznie, począwszy od narodzin. Szczenięta instynktownie uczą się bodźców z otoczenia - każdym włączającym się zmysłem od nowa - adaptują do powtórzeń zdarzeń. Poprawny przebieg habituacji powinien wystartować zanim w naturalnym procesie rozwoju pojawi się unikanie zagrożeń^[4] i pozytywnie stymulować zmysły – w przemyślany i bezpieczny sposób przewidywać bodźce, które szczenię ma odtąd spotykać (rola matki / stada^[5] / grupy rodzinnej u wilków).

Psie szczenię, które nie będzie miało żadnego kontaktu z człowiekiem (zapach, dżwięk, widok) - jako gatunkiem - do osiągnięcia punktu krytycznego swego rozwoju (tj. około 7 tygodnia życia), pozostanie półdzikie^[6] jako dorosły pies (uciekanie, reagowanie agresją).

Wszelkie więzi emocjonalne dotyczą indywidualnie zapoznanych zwierząt/osób.

Socjalizacja → więzi emocjonalne → interakcje z poznanymi zwierzętami, komunikacja wg zapamiętanych doświadczeń

Pojęcie socjalizacji stanowi szczególny rodzaj interakcji kształtujących charakter (zachowania społeczne, uczestnictwo w społeczności). Doświadczenia socjalizacyjne^[7] określają zwierzę społeczne

• Komunikacja, interpretacja sygnałów
• Umiejętność nawiązywania relacji
• Samoświadomość
• Hierarchizowanie
• Inteligencja emocjonalna

Socjalizacja pierwotna = tożsamość gatunkowa

Wczesny okres zdobywania doświadczeń dotyczy obserwacji matki (podążanie, kopiowanie zachowań) oraz zabaw z rodzeństwem (próby sił w symulowanej rywalizacji bądź polowaniu). Odpowiedzialność za ów wrażliwy etap psiego rozwoju spoczywa na hodowcy/opiekunie suki i potomstwa.

Nagłe bądź zbyt wczesne odizolowanie od matki (i rodzeństwa) - utrata, porzucenie, oddanie komuś pod opiekę, wypadek losowy - skutkuje traumą i niedostatkiem doświadczeń socjalizacyjnych w interakcjach z osobnikami tego samego gatunku (komunikacja, kompletność bycia psem).

Socjalizacja wtórna = relacje społeczne + indywidualność

Jest to czas interakcji ze środowiskiem oraz kształtowania siebie w konflikcie lub harmonii z temperamentem. Zachodzi proces socjalizacji z ludźmi innymi niż opiekun/hodowca (dorośli, dzieci, znajomi i obcy goście) oraz innymi gatunkami zwierząt (kozy, owce, krowy, konie, podwórkowe koty, ptactwo). Na tym etapie opiekę nad szczenięciem z reguły przejmuje nowy opiekun (dom, rodzina). Jest to także moment krytyczny dla zawarcia relacji z dedykowanym gatunkiem dla przyszłego psa stróżującego na pastwisku.

PRZYKŁADOWO:

• Habituacja → chodzenie po znajomym podłożu, engramy (dotyk, zapach, dźwięk, wygląd)
• Socjalizacja pierwotna → odruch podążania za ruchomym obiektem w znanym otoczeniu, kopiowanie zachowań (etap pobytu w kojcu)
• Socjalizacja wtórna → podążanie za konkretnym, znajomym obiektem, decydowanie o własnym zachowaniu (w dowolnych warunkach)
  – matka i rodzeństwo (poza kojcem)
  – znajomy człowiek (rozpoznawanie sensoryczne)
  – zwierzę gospodarskie (szczenięta pracujących psów pasterskich stróżujących)
  – uciekająca zabawka (motywacja, instynktowne zachownie)

Nieprawidłowa socjalizacja - pierwotna czy wtórna - zakłóca ogólny ciąg rozwojowy szczenięcia. Regularnie popełniane błędy szkoleniowo-wychowawcze (negatywne doświadczenia), bez fachowej pomocy trenera, mogą skutkować problemem wychowawczym, szkoleniowym, po utrwaleniu behawioralnym (zaburzenie zachowania).
W terapii dorosłych zwierząt - dla których okres wrażliwości rozwojowej upłynął - nie zaczyna się z czystą kartą (szczenięcia), ale z psem o pewnym zasobie doświadczeń wynikającym z braku, niedostatku bądź błędów socjalizacyjnych. Mówimy wówczas o resocjalizacji i rehabituacji.

^[1] ..za encyklopedią PWN
^[2] Oswajanie bazuje na habituacji – dzięki redukcji dystansu ucieczki, zanikowi strachu w reakcji na konkretny, powtarzalny obiekt (wygasanie).
^[3] Element układu limbicznego zawiadujący (m. in.) pierwotną emocją, jaką jest strach.
^[4] Aspekt konfliktu dążenie↔unikanie
^[5] Stadem jest grupa osobników tego samego gatunku, w kontekście ewolucyjnym spełniających komplet warunków przetrwania, tj. wspólnie żyjących, współdzielących zasoby pożywienia i mogących się połączyć celem rozmnażania (potomstwo, przekaz puli genowej).
^[6] Zwierzęta udomowione mogą stać się zdziczałe. Dzikość nie cechuje gatunków udomowionych, lecz dzikie (=nieudomowione) gatunki zwierząt.
^[7] Mowa o uczeniu się z pamięci i/lub metodą prób i błędów.

Elli Radinger jest zamiłowaną obserwatorką przyrody i etologiem zarazem. Porzuciła swój prawniczy zawód dla zwierzęcia, które ją zafascynowało.

Z naturą wilka szarego po raz pierwszy zetknęła się dzięki profesjonalnie odchowywanym zwierzętom instytucji Wolf Park. Fachowej obserwacji ich zachowania uczyła się w International Wolf Center, placówce współtworzonej przez Davida L. Mech'a. W latach 90-tych uczestniczyła w wolontariacie u zarania reintrodukcji wilka w Yellowstone (Wolf Project). Teraz pisze o wilku europejskim, bazując na osobistych wnioskach i doświadczeniu.

W swojej książce autorka wychwytuje istotne elementy współistnienia na podłożu drapieżnik-ofiara w kontekście wilka i zwierząt hodowlanych.

• Niechronione lub niewystarczająco chronione zwierzęta pozostawione na pastwisku stanowią łatwo dostępny zasób pożywienia dla dzikich drapieżników, z natury oportunistów (oszczędność energii, rezygnacja z kontynuowania nieefektywnego pościgu), jeśli ryzyko okazuje się zbyt duże (ofiara jest w stanie uciec, skutecznie się broni, pozostaje niedostępna, odgrodzona).
• Powodzenie polowania silnie motywuje do powrotów (próba ponownego ataku), zaś wzmocnienie sukcesem polowania warunkuje owo powracanie (nagrodzone zachowanie).
• Z reguły to farmer (lub pasterz) ma wyłączną, zasadną styczność z wilkiem jako polującym drapieżnikiem.
• Edukacja i świadomość dzikiego wilka jako drapieżnego zwierzęcia naturalnie współdzielącego z człowiekiem obszar zasiedlanego ekosystemu - ma znaczenie fundamentalne.

W bliskim otoczeniu żyje siedem wilków. Od czasu do czasu widzę, jak przechodzą koło owiec i znaczą swój rewir.

— opowiada cytowany przez autorkę niemiecki hodowca owiec świadomy, że wilki musiały wcześniej natknąć się na prawidłowo zainstalowane ogrodzenie elektryczne chroniące zwierzęta na pastwisku, zaś oznaczanie terytorium zapachem eliminuje potencjalną konkurencję (innych migrujące grupy wilcze, kontekst lokalnej populacji). —

Teraz bardzo pilnuję, żeby nikt niczego złego nie zrobił moim wilkom.

Książka Elli Radinger została zaopatrzona w praktyczny załącznik - przewodnik na wypadek planowanej wycieczki w legendarne będź popularne, pro-wilcze rejony obserwacyjne (vide park narodowy Yellowstone) oraz instrukcje postępowania na wypadek spotkania z wilkiem w Europie (dedykowane wizytom w Niemczech).

Pewnego dnia, nie tak dawno temu, pewien dobry człowiek napotkał wilka. Był zafascynowany dzikością zwierzęcia, które z namysłem spoglądało mu głęboko w oczy. Przez krótką chwilę trwali w całkowitym bezruchu, po czym człowiek zapytał: "Wiem, że masz ciężkie życie, co my, ludzie, możemy zrobić, by cię chronić?" Wilk milczał przez moment, wreszcie odrzekł: "Zapomnijcie o mnie!"

— Pier Giovanni Capellino

W szerokiej rozpiętości (zależnie od źródła) szacuje się, iż 60-85% globalnej populacji gatunku pies domowy [Canis familiaris] żyje niezależnie od człowieka i bez kontroli.

Kilku naukowców podjęło się zebrania w jeden dokument przeglądu publikacji^[1] wnioskujących o statusie typowo domowych oraz typowych psów wiejskich.

Współczesne wioskowe psy (w kategorii free-ranging, mongrels) – większość populacji – koegzystują z człowiekiem według prototypowego etogramu 'pra-psa', tj. w zgodzie z naturą swego gatunku.

• Zunifikowane, jednolite
  – Eksterierowo →  podobny wygląd i średnia wielkość, niezależnie od obszaru świata, który zasiedlają.
  – Funkcjonalnie → do lokalnego środowiska (zależności ekosystemowe), warunków geograficznych (elementy otoczenia), strefy klimatycznej (warunki pogodowe).
• Wolne behawioralnie
  – Wchodzą ze sobą w interakcje na bazie klarownej komunikacji, acz bez nacisku na tworzenie ścisłych grup społecznych.
  – Rozmnażają się przez cały rok i licznie (w miotach), przy dużej śmiertelności szczeniąt (40-70%) oraz własnej (brak profilaktyki chorób, nosicielstwo wścieklizny)
• Poza źródłem pożywienia (śmietniska, dokarmianie) nie czerpią korzyści z bliskości człowieka.

Współczesne psy domowe (w kategorii companion animals) – mniejszość populacji – żyją przy człowieku, w zgodzie z udomowioną naturą typu / rasy / miksu ras / przewagi rasy w miksie, albo towarzyszą od pokoleń w domu czy na gospodarstwie.

• Zróżnicowane
  – Eksterierowo → pod kątem wielkości, wyglądu, sierści, umaszczenia, budowy pyska
  – Funkcjonalnie → do pracy i/lub kooperacji z przewodnikiem.
• Wyzwania behawioralne
  – Umiejętność funkcjonowania w środowisku zdominownym przez ludzką działalność (wychowanie, szkolenie, trening).
  – Problemy komunikacyjne w zakresie interakcji → wynikają ze zróżnicowania w obrębie własnego gatunku (sztuczna selekcja, klasyfikacja ras).
  – Zaburzenia separacyjne → wynikają z komplikacji funkcjonowania w nienaturalnym środowisku i/lub zależności od opiekuna.
• Zależne od opiekuna w dowolnym kontekście → człowiek zarządza zasobami (dobrostan zwierzęcia), w tym
  – Profilaktyka chorób (opieka weterynaryjna, radykalnie wścieklizna)
  – Kontrola rozmnażania (lub jej namiastka), wybór partnera (psy rasowe), opieka nad potomstwem.

Koncepcja dobrostanu [animal welfare] z definicji zawiera się w zapewnieniu zwierzęciu realizacji jego potrzeb w kategoriach "pięciu wolności", czyli
– Dostęp do wody i pożywienia (zaspokojenie głodu i pragnienia)
– Miejsce na odpoczynek i sen (azyl, schronienie)
– Kondycja zdrowotna i higiena (komfort fizyczny)
– Prezentacja instynktownych i wzorców zachowań (komfort psychiczny)
– Bez strachu i dystresu (poczucie bezpieczeństwa).
To wszystko pozostaje w gestii hodowcy / pasterza / opiekuna / trenera / behawiorysty – o ile nie jest to zwierzę dzikie bądź naturalnie samowystarczalne dzięki warunkom oferowanym przez środowisko, ewolucyjnie dziedziczonym umiejętnościom i/lub indywidualnemu doświadczeniu.

Mia Cobb swego czasu kierowała badaniem^[2] antrozoologicznym, na bazie danych pochodzących od ponad 2 tys. ankietowanych (UK, USA, Australia) na temat 17 różnych ról spełnianych przez psa domowego.

• Poziom dobrostanu psów żyjących na ulicach oraz psów do walk uznano za najniższy.
• Kundelkom i psom pracującym przy zaganianiu przypisano wyższy poziom niż dobrostan psów wystawowych, choć linie pracujące zawierają się w kontekście rasy (za wykładnik wzięto zapewne wskaźnik inbredu czy schorzenia genetyczne charakterystyczne dla rasy).
• Psom stróżującym na pastwiskach i zaprzęgowym przypisano niższą jakość życia niż innym użytkowym (przypuszczalnie ze względu na przebywanie na zewnątrz i ponoszone ryzyko).
• Poziom dobrostanu psów asystujących, ratowniczych i służbowych potraktowano jako najwyższy.

Pośrednio Mia uzyskała inny ciekawy wynik - dobrostan własnego psa ankietowani (w 95%) określali najlepiej względem innych, niezależnie od typu, rasy czy dedykowanej roli. Naukowcy wskazują na psychologiczny "efekt Lake Wobegon"^[3] - nierealistycznego optymizmu w założeniu bycia ponadprzeciętnym.

^[1] Pampered pets or poor bastards? The welfare of dogs kept as companion animals; Iben Meyer, Peter Sandøe et al. (2022)
^[2] Not all dogs are equal: Perception of canine welfare varies with context. Animal Welfare; M. Cobb et al. (2020)
^[3] Lake Wobegon effect

— Jack London, "Zew krwi".

Parę lat temu w amerykańskich mediach pojawił się lakoniczny news o studentce uratowanej (prosto z drzewa, na które się wspięła) przez załogę helikoptera stanowego departamentu środowiska (Department of Natural Resources) po tym, jak otoczyły ją wilki z północno-wschodniego rejonu Winthrop w stanie Waszyngton, popularnego terenu rekreacyjnego.^[1] Z doniesień wynika, że najprawdopodobniej rzeczone wilki odpoczywały, drzemały, ogólnie przebywały na znajomym obszarze spotkań grupy rodzinnej, gdy alarmująca (na drzewie ponad nimi) osoba czuła się otoczona.

Bardzo trudno uwierzyć w grupę wilków wytrwale czekającą, aż upatrzona ofiara ponownie pojawi się w zasięgu (np. zejdzie z drzewa), skoro fundamentem strategii ich polowania ma być dynamika sekwencji drapieżnej psowatych. Nagły, błyskawiczny sus z cierpliwego zaczajenia w ukryciu cechuje drapieżne kotowate – dzikie i domowe – przy czym zwykle czatujące samotnie (poza lwami), w przeciwieństwie do kompleksowych strategów, jakimi są wilki. Tymczasem wilki migrują grupowo – po swoich rewirach (znaczenie zapachem, eliminowanie intruzów) lub poszukują nowych (problem liczebności populacji, zróżnicowanie genetyczne).

Większość zwierzęcego behawioru pozostaje instynktowna – oparta na genetycznych uwarunkowaniach, naturalnie dziedziczonych predyspozycjach zwierząt (w tym ludzi) do procedowania wzorców zachowań wiedzionych impulsem, stymulowanych przez dedykowane bodźce środowiskowe. Trzy kluczowe warunki do spełnienia – pewność bezpieczeństwa, dostępność pożywienia, szansa na reprodukcję^[2] – korelują ze środowiskiem, które zapewnia zwierzęciu dobrostan.

• Pojedynczy dziki wilk (zdrowy, satelitujący, bez społecznego wsparcia grupy rodzinnej) może zaatakować, jeśli poczuje się zagrożony i/lub brak możliwości ucieczki (ograniczenie przestrzeni, unieruchomienie) → konfrontacja, indywidualna decyzja, tło emocjonalne dla agresji ofensywnej.

Strach jest emocją elementarną, zakorzenioną w pierwotnym jądrze migdałowatym, w układzie limbicznym (odpowiadającym za stricte emocjonalne reakcje) – związany z instynktem samozachowawczym, obroną, generalnie z unikaniem ryzyka. Strach pojawia się, kiedy życie albo zdrowie są zagrożone, kiedy zwierzę wyczuwa niebezpieczeństwo. Dotyka osobnika (bezpośrednio) i/lub potomstwo, partnera, towarzyszy (pośrednio, kwestia zachowań społecznych). Każdorazowo, neurofizjologicznie (adrenalina/noradrenalina), poczucie strachu przygotowuje organizm do natychmiastowej ucieczki albo do agresywnego ataku^[3] (napięcie mięśniowe, znieruchomienie).

Wilk szary (dziki, nienawykły do ludzkiej obecności) w swej naturze przestrzega sztywnego dystansu, mając unikanie za priorytet. Przestrzeganie regulaminowej odległości 100m od rezydentów parku zawarli w regulaminie strażnicy Yellowstone – obowiazuje zarówno profesjonalnych obserwatorów przyrody, jak i zwykłych turystów.^[4]

Przedstawiciele społecznych psowatych (w tym pies i wilk) używają kompleksowych, mniej lub bardziej ekspresywnych sygnałów stresu eksponowanych w sytuacji niebezpieczeństwa, na sygnałach grożących kończąc (ostrzegawcze, np. warczenie, jeżenie sierści, pokazywanie zębów). Funkcją tychże jest zapobieganie przekroczeniu krytycznego dystansu (indywidualny dystans ucieczki) przez potencjalnego intruza – abstrakcyjnej granicy, po której zignorowaniu zwierzę jest w stanie zaatakować napastnika (w samoobronie).

Epizody wilczej agresji w obronie zamykają się w interakcjach międzygatunkowych – człowiek jest czynnikiem mechanizmu ucieczki dla dzikiego zwierzęcia, zarazem pełni rolę dominującego drapieżnika w ekosystemie.^[5] Interakcje wewnątrzgatunkowe rozwiązują sygnały zapachowe (zapobieganie konfliktom terytorialnym) oraz rytuały – zachowania afiliacyjne (uległa postawa, zachęta, wokalizacja, mimika) bądź agonistyczne (czerpiące z kontrolowanej agresji).

Każde skonfrontowane zwierzę – w tym zwierzyna łowna (np. ścigane kopytne) – będzie dążyło do uniknięcia starcia wręcz, dopóki to możliwe, ale zaatakuje osaczone. To jeden z powodów, dla którego statystycznie około 10% wilczych polowań kończy się sukcesem, a drapieżniki wychodzą ze starć poranione. To także kryterium wyboru ofiary wyłuskiwanej z uciekającego stada przez liderów wilczej grupy  – ranne, chore, stare albo młode, niedoświadczone zwierzę.^[6]

• Grupa wilków (tutaj kolektywna współpraca) może zaatakować, jeśli odczuwa głód → uruchomienie sekwencji drapieżnej, strategia polowania, bez udziału emocji.

Z perspektywy behawioru wzorzec zachowania jest stałą, acz instynktownie wyzwalaną sekwencją elementów składowych. Każdemu przypisano fazy poprzedzającą i następującą, w komplecie zmierzające ku finalizacji  łańcucha instynktownych zachowań poprzez konsumpcję. W kontekście dążenia do zaspokojenia potrzeb (tutaj głodu) owa sekwencja zachowań łowieckich stanowi specyficzny, ewolucyjnie wdrukowany łańcuch dziedziczonych zachowań. Doświadczony, dorosły wilk szary jest w stanie zabić i skonsumować adekwatną gabarytowo ofiarę dyktowaną dietą, gdzie popędem będzie poczucie głodu, a ruch konkretnego obiektu odpali sekcję dynamiczną → spłoszona zwierzyna inicjuje pościg (jej start do ucieczki ma wartość bodźca).

Wilk w malarstwie

Na malowanego wilka trafiłam przypadkiem, machinalnie przeglądając internet. Nie był “tradycyjnym” groźnie warczącym, imponującym, krwawym mięsożercą. Był naturalnym w swej sylwetce zwierzęciem, dziko piękny - kluczowy drapieżnik pospolicie przyłapany z grupą innych wilków w tle.

Z pasji do owczarkówKinga Wołk

W 2008 roku, Jiro Taniguchi w swojej mandze "Wędrowiec z Tundry"^[7] posuwa się do zilustrowania stada wygłodniałych wilków wytrwale śledzących garstkę wędrowców, przypuszczając regularne ataki na psi zaprzęg, aby podstępnie podkradać prowiant pomimo rozpalanych ognisk czy ostrzegawczych wystrzałów z broni palnej, skutkiem czego psy zaprzęgowe jeden po drugim uciekają w dzikie knieje, a ostatecznie giną sami podróżnicy. Jest to fikcja literacka pozbawiona naukowego uzasadnienia. Owszem, według prehistorycznych relacji czy też na łamach historii średniowiecznej Europy, głodne wilki podążały za ludźmi po rozległych, dzikich przestrzeniach (vide Syberia). Powodem były potencjalne zasoby pożywienia – konie, pędzone z miejsca na miejsce renifery, opcjonalnie psy zaprzęgowe biorące udział w starciach (zabicie, poranienie).

Wilk szary (i nie tylko on) z awersją omija zapach człowieka pozostawiany po lasach (na co wskazują relacje o nieufności wobec instalowanych kamer przyrodniczych, konieczności maskowaniu kabin obserwacyjnych, etc). Pozostaje wrażliwy na ludzką obecność i utrzymuje dystans, o ile przedtem

• Nie znalazł w pobliżu jadalnych, strawnych odpadków (okazjonalna padlinożerność, żerowanie na wysypiskach).
• Nie zapoznał się ludzkim zapachem w wieku szczenięcym (relatywne oswojenie, "wypuszczenie na wolność" nieprzystosowanych osobników).

Do dnia dzisiejszego, we współczesnej Europie nie udokumentowano incydentalnego, nieprowokowanego ataku dzikiego, zdrowego wilka na człowieka. Ścisłe procedury zgłoszeniowe notowane są w zakresie niechronionych zwierząt gospodarskich na pastwiskach, gdzie do takich ataków realnie dochodzi (przypuszczane na inwentarz i/lub na psy domowe bez predyspozycji rasowych do aktywnej prewencji). W rejonach ochrony gatunkowej wymagana jest analiza DNA dla potwierdzenia incydentu.

Od jakichś dwóch lat próbowałem sfotografować wilka w Bolimowskim lesie... Gdzieś tam ktoś mówił, że widział... ale nigdy nie udawało się trafić. W końcu idąc leśną drogą wcześnie rano wyszedł sobie zza zakrętu i trafił prosto na mnie :) Na początku chyba mnie nie widział.. bo szedł w moją stronę dopiero później przystanął na jakieś 30sek. i powoli odwrócił się i poszedł inną drogą. Niektórzy twierdzą, że to samica młoda.

— Bartek Mika, autor zdjęcia tytułowego.

źródła:"The fear of wolves: A review of wolf attacks on humans"; (NINA) Norwegian Institute for Nature Research (2002)
Agnieszka Samsonowicz; "Łowiectwo w Polsce Piastów i Jagiellonów" (2012)

Anglojęzyczną wersję artykułu (z 2018 roku) można znaleźć pod linkiem Wolf attack on human - prism of survival

^{[1] Za wydaniem The Associated Press (OKANOGAN, WA (AP); 13 lipiec 2018)
[2] [Pominięta w rozważaniu] Reprodukcja to proces dotyczący łączenia się w pary męskich i żeńskich osobników celem prokreacji w obrębie własnego gatunku, rozmnażania (indywidualnie, krótkoterminowo) oraz zapewnienia gatunkowi przetrwania (globalnie, długoterminowo). Rodzice przekazują potomstwu kopie genomu (po połowie od każdego z nich) oraz podejmują się odchowania – dają poczucie bezpieczeństwa, wspierają rozwój, dostarczają pokarm. Ewolucyjny mechanizm opiera się na selekcji – silniejszy, zdrowszy, łatwiej adaptujący osobnik ma szansę przetrwać (młody), aby przekazać dalej silniejszy, zdrowszy, łatwiej adaptujący materiał genetyczny (dorosły).
[3] Mowa o aktywnej obronie (w zakresie strategii 5F).
[4] Dystans na jaki człowiek może podejść do dzikiego wilka (w naturalnym środowisku) zanim zwierzę ucieknie, został zbadany przez skandynawskich naukowców. Otrzymane wyniki uśredniono do 106m (w przedziale 17-301m, w zależności od siły/kierunku wiatru oraz od tego, czy sytuacja dotyczyła grupy, czy pojedynczego osobnika). Przez kolejną godzinę zaobserwowano, iż zwierzęta uczestniczące w zdarzeniu trzymały dystans około 1.2km od newralgicznego miejsca. — za At what distance do wolves move away from an approaching human (2007); autorstwa J. Karlsson, M. Eriksson, O. Liberga
[5] Ten argument odróżnia człowieka od wszystkożernego niedźwiedzia brunatnego  – niedźwiedź rywalizuje z wilkiem o zasoby, tymczasem człowiek zasobami zarządza, koegzystując na tym samym teryturium z innymi gatunkami zwierząt albo je stamtąd wypierając.
[6] Osobną kwestią jest ryzyko błędnego wyboru, czego doświadcza drapieżnik rezygnujący w trakcie polowania przypuszczonego na upatrzoną ofiarę (brak doświadczenia) kosztem spalania energii (zbyt szybka, zdrowa, silna zwierzyna).
[7] Jedno z zebranych opowiadań pod tytułem "Biały zew", zainspirowane nowelą "Biały kieł" Jacka Londona.}

Wizerunek wilka (choćby i negatywny) wyraźnie zaznaczył swą historyczną obecność. Występuje w wierzeniach, bajkach, utworach muzycznych, sztuce, przysłowiach ludowych i dziecinnych wyliczankach. Niezmiennie budzi skrajne emocje – strach, zaintrygowanie, aż po uwielbienie – często mieszane, pozytywne i negatywne jednocześnie, nie pozwala o sobie zapomnieć. Jako zwierzę wilk stanowi symbol i źródło inspiracji, niezależne od poziomu i zasięgu wiedzy (lub jej braku), odkąd odbiorcy przekazują informacje dalej – zniekształcone, upiększane emocjami, usprawiedliwione niedostatkiem wiedzy, oscylujące w kierunku wskazywanym przez wyobraźnię.^[1]

Wspomniany "malowany wilk" nie jest jedynym dziełem artysty, na jakim to zwierzę zostało tak pospolicie zobrazowane. Sceny z cyklu "atak wilków" spod pędzla pewnego malarza niosą podobnie dziki, naturalny, powtarzalnie bezkrwawy przekaz. W komplecie wydają się ilustrować typowe sytuacje wyjęte z ram konfliktowej koegzystencji wilk-człowiek; tutaj wilk stanowi element towarzyszący ludzkiej codzienności – "Samotny wilk" (dokładnie tak - zwyczajnie, samotnie stojący), "Wilki w nocy", "Wilki atakujące sanie", "Napad wilków", "Ścigani przez wilki", wreszcie niemniej dynamiczne "Stado wilków" ujęte w akcji z bliskiej perspektywy obserwatora.

Alfred Wierusz-Kowalski urodził się w Polsce przełomu XIX/XX wieku, choć resztę życia spędził zagranicą studiując sztukę. Malował głównie scenki obyczajowe złożone z ludzi, psów myśliwskich, koni; a wszędzie wilk dyktował motyw przewodni – ujmowany w różnorodnych wariantach, zawsze w dramatycznych okolicznościach, w otoczeniu przyrody lub odgrywając anegdotyczną rolę w retrospekcji. Biografia malarza sugeruje, że inspiracją (omalże obsesją) dla Alfreda Wierusza-Kowalskiego stały się wspomnienia z dzieciństwa – o pojedynczym zdarzeniu mającym miejsce w trakcie podróży po rodzinnych stronach (polskie Suwałki), kiedy to dzikie wilki zaatakowały sanie ciągnięte przez konie. Ów odległy w czasie incydent powiódł artystę ku obserwacjom wilczych zachowań i ruchu po to, by odtwarzać role tych zwierząt w jak najautentyczniejszy sposób.^[2]

Album zatytułowany "Alfred Wierusz-Kowalski" został wydany dwujęzycznie (Polski-Angielski), bogato ilustrowany zdjęciami (czarno-białymi i w kolorze) pochodzącymi z europejskich muzeów oraz dedykowanej artyście stałej ekspozycji muzeum w Suwałkach. Za opracowanie merytoryczne treści odpowiada Eliza Ptaszyńska.

Istnieje niepisany, historyczny trend zawarty w rdzeniu polskich wspomnień, czerpany z morału babcinych opowieści i słowiańskich wierzeń. Dzięki temu lokalny wizerunek wilka nie wszędzie bywa jednostronnie negatywny, lecz ulokowany gdzieś w nas, dziedziczony generacjami, po części starożytnie – pozytywny.

^{[1] Dowolna forma przekazu (pisemna czy werbalna) zapisuje historie kolorowane z pokolenia na pokolenie, reinterpretowane w dowolny sposób przez kolejnego nadawcę/doręczyciela (jeśli nie samego twórcę) – wyrywa postać wilka z kontekstu, losowo antropomorfizuje przez pryzmat krzywego zwierciadła lub niedoświadczenie. Współcześnie, w świetle wiedzy czerpanej z udokumentowanych źródeł, etno-legendy postrzega się ze sporego dystansu.
[2] Utrzymywał nawet kilka osobników w obrębie swojej posiadłości (Mikorzyn), a potem tymczasowo w zagranicznym warsztacie pracy (Monachium).}

Wypas w granicach obszaru parku narodowego. Niestrzeżone ogrodzeniem owce + pojedynczy pies zaganiający, pomocny towarzysz i wierny druh. Wilcze szczenię nagle pozbawione opieki – matka w jego obecności odstrzelona podczas nocnego polowania. Kusząca padlina (wybite stado) pozostawiana śladem po dzikich terenach pastwiska (celem odszkodowania).

Pasterz i wilk nigdy nie będą żyć w zgodzie.

Jean-Marc Rochette opowiada ekologiczną bajkę, ilustrowaną kanonem koegzystencji z drapieżnikami – o wilku, atakującym solo i migrującym ponad własne siły i potrzeby, pomijając statystyczne racje. Całości dopełniają idylliczne, niemalże malarskie opisy przyrody plecione magią ekosystemowego balansu przez aktywny rok, aż po sen i ciszę zimą. Bardzo trudno oprzeć się wrażeniu lustrzanej wycieczki po Yellowstone lub innym Parku Narodowym USA.

Druga niepisana część lektury jest decyzją autora – pełnym symboliki, pozbawionym naukowego gruntu zwrotem akcji, obrazem myślowego pojedynku 'człowiek vs wilk', którego przebieg z powodzeniem może się rozgrywać w wyobraźni samotnego bohatera, rannego i zmęczonego. Żaden nie zamierza przegrać.

W rzeczywistości znaczenie owego ilustrowanego opowiadania jest szersze i głębsze. Sytuacja wilka różni się radykalnie w zależności od lokalizacji

• Na kontynencie amerykańskim regularnie się na niego poluje (w tym stanowe sezony łowieckie), a bydło wypasa konno po otwartych pustkowiach.
• Na kontynencie euroazjatyckim pasterstwo przetrwało w swej pierwotnie wędrownej postaci, stacjonarnie w rejonach ograniczonych górami i/lub sąsiedztwem lasu, zaś pod parasolem UE wilk szary pozostaje pod ścisłą ochroną gatunkową.^[1]

Pasterstwo jest wiekowym fachem, jednym z najstarszych w historii świata, sięgającym korzeniami tureckiej Anatolii 3000 lat p.n.e. Zanik tego tradycyjnego zawodu byłby wielką stratą nie tylko dla folkloru, ale i dla ekonomii rodzimych rejonów, gdzie ma ono znaczenie strategiczne.
W toku rozwoju technologicznego, ogólnej świadomości ekologicznej i zmian w środowisku zachodzących wskutek eksploatacji (niedostatek pastwisk, anomalie pogodowe wywołane zmianami klimatycznymi, mutacje chorób i rozprzestrzenianie), zawód pasterza budzi refleksje. Jego zadaniem jest - i było - płoszenie (doraźnie) i zniechęcanie (permanentnie) potencjalnych drapieżników pojawiających się w pobliżu pasionego inwentarza, zapewnienie dobrostanu zwierzętom oraz przeprowadzanie ich stadnie wytyczonym terenem czy szlakiem.

Gaspard wyciągnął wnioski z doświadczenia "paktem niepisanego rozejmu" – zakupił parę psów pasterskich, odtąd stróżujących w zespole współpracując z nowym, zaganiającym, psem pomocnikiem. A ty?

^{[1] Wg wytycznych, konkretny osobnik może utracić swój status chroniony w bardzo specyficznych okolicznościach, tj. uzasadnionego zagrożenia życia człowieka lub bezpieczeństwa zwierząt, wobec których zastosowane etyczne formy zapewnienia ochrony okazały się nieskuteczne.}

Akronim LGD [ang. Livestock Guardian Dog] określa psa przeznaczonego dedykowanym zwierzętom do ochrony, niczym tarcza.

Za 'protoplastę' uważany jest Tibetan Dog [dosłownie "pies tybetański"] poprzez swój związek z psami towarzyszącymi rzymskiej armii, zarekwirowanym dobytkom i prowiantowi. Miały one, rozproszone po odwiedzanych obszarach, dać początek typom dużych psów asystujących pasterzom i strzegących ludzkich siedzib.

Rzeczona teoria uzasadnia unifikację eksterieru i postury dużych psów pasterskich.

• Są to zwierzęta masywne ("psy dużych ras") → zarówno gabarytowo (kościec, mięśnie), jak i dzięki ofutrzeniu (zgodnie z geografią i klimatem rejonu powstania rasy).
• Kamuflują dzięki umaszczeniu sierści
  → do warunków oferowanych przez środowisko (śnieg, skały, efekt zaspy/kamienia na trawie).
  → do chronionych, dedykowanych rasowo zwierząt (przewaga białej, szarej, płowej, piaskowej szaty).
• Dla obu w/w → dyspozycyjność i kondycja psa stale przebywającego na zewnątrz (praca, żywienie, sypianie) oraz odporność na zmienne pogodowe i sezonowe (podszerstek, grubość skóry), są strategiczne.

Psy pasterskie - stróż stada

Zadaniem LGD jest zlokalizować drapieżnika i wypłoszyć go. Wzorcowy pies pasterski nie będzie próbował atakować drapieżnika a priori (nie zostawi pilnowanego stada bez ochrony); zamiast tego zbierze inwentarz w jednym miejscu, przyjmując pozycję pomiędzy nim a obiektem zmniejszającym dystans.

Z pasji do owczarkówKinga Wołk

Predyspozycje, to cechy (dziedziczone lub nie) kształtujące psa pasterskiego pracującego – wg typu, rasy, linii rodowodowej, indywidualnych możliwości (kolejność nieprzypadkowa).

Wilk szary, skądinąd zwierzę drapieżne pokrewne psu domowemu, polując realizuje kolejne elementy^[1] sekwencji drapieżnej – łańcucha zachowań, którego końcowym ogniwem ma być konsumpcja upolowanej ofiary (lub jej ucieczka). Sekwencję można podzielić na trzy funkcjonalne sekcje

• Wstępna (wybór ofiary) → bazująca na eksplorowaniu otoczenia, podążaniu i aktywności sensorycznej (sygnał głodu od organizmu, bodziec środowiskowy, pracują zmysły)
• Dynamiczna (pościg ze schwytaniem) → wyjątkowo szybka, wiedziona frustracją dążenia do wybranego celu
• Finalna (na martwej ofierze) → regeneracja sił, odpoczynek, podział zdobyczy (po sukcesie polowania), wreszcie zjedzenie (w razie porażki gotowość do kolejnego drapieżnego ataku na nową ofiarę).

Zgodnie ze swoimi predyspozycjami, pies stróżujący na pastwisku ma przerwać wilkowi (lub grupie współpracujących ze sobą drapieżników^[2]) realizację sekwencji zachowań drapieżnych, nie pozwalając tym samym na jej finał – interweniuje na wstępnych ogniwach (ZANIM nastąpi dynamiczna partia zawierająca atak).

• Lokalizowanie → moment, w którym sygnał głodu motywuje dzikie zwierzę do poszukiwania pożywienia; migrowanie po rewirze

Pies pasterski patroluje teren lub przebywa pośród inwentarza, pracuje autonomicznie
– Ocena intensywności zachowań i dystansu → analiza zapachu, nasłuchiwanie, wypatrywanie
– Sięganie do pamięci po wspomnienia (engram) → cechy indywidualne, dyktowane typem/rasą oraz doświadczeniem.

• Śledzenie → podążanie drapieżnika za zapachem; eksplorowanie okolicy; wyczuwalna obecność dzikich zwierząt

Pies pasterski odpowiada na zmiany w otoczeniu → niski, miarowy ton szczekania
– Informuje pasterza / gospodarza, inne psy współstróżujące
– Wysyła komunikat o swojej gotowości obiektowi uznanemu za przyczynę zmian.

• Skradanie → znieruchomienie; podchodzenie; intruz w zasięgu węchu, wzroku i słuchu

Pies pasterski sygnalizuje gotowość do działania → szczekanie przyspiesza, nadal miarowe, bez zabarwień emocjonalnych (frustracją, strachem)
– Przyjmuje pozycję pomiędzy obiektem potraktowanym jako zagrożenie a stadem pilnowanych zwierząt (blokowanie dostępu)
– Wybiega do przodu, jeśli intruz nadal skraca dystans (gotowość do konfrontacji, symulacja ataku).

Na tym etapie drapieżnik powinien zrezygnować^[3], zaś zadaniem psa pasterskiego jest uprzedzić potencjalne działania. Partia pościgowa po odpaleniu przebiega nieprzerwanie i błyskawicznie — zainicjowana z oczekiwania w zaczajeniu oznacza wybór ofiary oraz determinację drapieżnika do jej zabicia.^[4]

Wzorcowy pies pasterski nie będzie próbował atakować za wszelką cenę – zostawiłby chronione stado bez ochrony. Ponadto, w konfliktowych sytuacjach zawodzi "dyplomacja" – ustępuje pola emocjom i strategiom przetrwania. ^{/O tym w kolejnym artukule/}

UWAGA: Zarówno zwierzę drapieżne, jak i dowolna nieznana (bądź nierozpoznana) osoba czy też biegający bez opiekuna pies, zostaną potraktowani przez pracującego psa pasterskiego tak samo – jak intruzi. Pies pasterski na pastwisku pracuje, nie przebywa tam towarzysko. Pamiętaj o tym!

Uwaga, owiec pilnuje pies! - reguły

Pies pasterski pilnujący stada owiec zareaguje samodzielnie, niezależnie od obecności opiekuna. Przez cały czas pozostaje w trybie pracy (czujny stróż), nawet wypoczywając za dnia. Psy strzegące owiec są z definicji mocno terytorialne.

Z pasji do owczarkówKinga Wołk

^[1] Tutaj omawiam kompletną sekwencję zachowań drapieżnych (teoria). W praktyce pewne ogniwa bywają pomijane (zależnie od kontekstu sytuacji), jednakże ich kolejność oraz intencje zostają zachowane.
^[2] Pies pilnujący zwierząt na pastwisku przeszkadza wilkowi w polowaniu, natomiast grupa psów rozprasza kolektywną współpracę grupy polujących wilków. Stąd konieczność właściwego szacowania liczby psów pod konkretną lokalizację wypasu.^{/Temat do omówienia/
[3]} W świetle doniesień naukowych i relacji zdrowy, dorosły wilk jest z natury "oportunistą", oszczędza energię na sukces polowania, nie ryzykuje pochopnie. Z tej samej przyczyny inwentarz na niechronionym terenie staje się łatwym i kuszącym zasobem pożywienia.
^[4] Bezpośrednie konfrontacje pies-wilk w takich sytuacjach z reguły skutkują ciężkimi ranami lub śmiercią po jednej ze stron lub po obu (uwzględniając ilość psów/wilków uczestniczących w starciu, ich wiek, kondycję, doświadczenie, determinację, etc.).

Wyświetl ten post na Instagramie

Post udostępniony przez inż. Kinga Wołk (Z pasji do owczarków) (@owczarkowa.pl)

Pochodzenie psa domowego, jego pokrewieństwo z szarym wilkiem, historia rozstania tychże, zaranie procesu udomowienia i fenomen więzi psa z człowiekiem - te kwestie, jak dotąd, pozostają nieustalone czy dyskusyjne.

Autorzy najświeższej publikacji^[1] dowodzą różnic w obrębie gatunku Canis lupus współcześnie, pomiędzy przedstawicielami kontynentalnych populacji. Uzasadnienia:

• Schyłek zlodowacenia oddalił od siebie dwa pierwotne kontynenty - Euroazjatycki (wschód) i Amerykański (zachód) - zaś ich trwałej separacji dokonał topniejący lodowiec, dotąd spinający lądy, a po nim ocean.
• Pierwotny genotyp ‚wilka przodka’ przetrwał u wilków rezydujących w euroazjatyckich habitatach. (współczesny wilk europejski, Canis lupus lupus, jest wiodącym taksonomicznie subgatunkiem)

Dane do analiz zebrano na podstawie próbek pochodzących od dawnych wilków (z Europy, Syberii i Ameryki Północnej), pra-psów wolno-żyjących oraz psów i wilków współczesnych.
Dzięki postępowym technologiom i wiedzy w dziedzinie przeskanowano archeologiczny materiał DNA na 3 tys wilczych (i psich) pokoleń wstecz, gdzie za przełomowy uznano gen IFT88 obecny na etapie 30-40 tys lat - wskazujący w tym punkcie na selektywne rozejście wilka z pra-psem, zarazem uczestniczący w procesie adaptacji żuchwy i twarzoczaszki do zmiennych środowiskowych na poziomie ewolucyjnym (zidentyfikowany wcześniej u myszy i ludzi). Naukowcy spekulują, iż owa modyfikacja miała miejsce u schyłku okresu lodowcowego, adaptując analizowane zwierzęta do nowego typu ofiar (wilk) oraz do zaistnienia nowej niszy ekologicznej (pies).

Rezultaty opublikowanych analiz potwierdzają wnioski innej publikacji^[2] - dotyczącej hipotez o dwoistej domestykacji gatunku Canis familiaris. Uzasadnienia:

• Pośrednio wniesiono, że do pionierskiego udomowienia psa doszło prawdopodobnie we wschodniej części rejonu Syberii.
• Odnotowano podobieństwo części próbkowanego genomu do pierwotnie wilczego u psów bliskowschodnich i afrykańskich. (co ponownie skłania ku teorii dwoistej domestykacji psa)

Podsumowując, wg kompletu doniesień naukowych – pies domowy, jako gatunek, może mieć swój początek w dwóch pierwotnych źródłach.

^[1] Grey wolf genomic history reveals a dual ancestry of dogs (2022), A. Bergström, D. W. G. Stanton, et al.
^[2] Genomic and archaeological evidence suggests a dual origin of domestic dogs (2016), L. A. F. Frantz, V. E. Mullin, et al.

Zmysł węchu inspiruje – zarówno naukowca, jak i świadomego opiekuna – wycisza emocje, kierunkuje, regularnie używany sprawia zwierzęciu naturalną satysfakcję (pies podążąjący z nosem przy ziemi za zlokalizowanym zapachem bardzo charakterystycznie merda ogonem). I tak

• Realizacja dobrostanu → W kontekście zabawy praca nosem bywa składową spaceru lub uzupełnia spacerowe niedobory.
• Instynktowna aktywność (samonagradzająca emocjonalnie) → Nie wymaga warunkowania (skojarzenia z nagrodą), choć zawiera się w treningu.
• Element pro-aktywnego spaceru → Jeśli w połączeniu z wyczynowym wędrowaniem (vide dogtrekking).
• Formuła nagradzania → Jako nagroda środowiskowa z wachlarza standardowo oferowanych przez trenera/opiekuna, w parze z pochwaleniem psa (obok smakołyka, zabawy ulubioną zabawką, entuzjastycznego pogłaskania).

Psy są drapieżnikami, które historycznie zaadaptowały do niszy ekologicznej stworzonej przez człowieka po przejściu z koczowniczego trybu życia (zbieractwo-łowiectwo) na osiadły (uprawa roślin i hodowla zwierząt). W psiej naturze drzemie instynktowne zdobywanie pożywienia (namiastka polowania).
Celowa modyfikacja standardowego systemu karmienia (zwyczajowo limitowana dostępność porcjowanej karmy o stałych porach lub stała jej obecność w misce/dozowniku)

• niejadkom → uatrakcyjnia zjadanie
• łasuchom → spowalnia proces konsumpcji

gdzie w obu wariantach uruchomiony zostaje organ nosowy odpowiedzialny za analizę zapachu i/lub następuje inicjacja partii startowej łańcucha łowieckiego.

Karmienie interaktywne wpływa na neuroplastyczność mózgu (tj. zdolność koncentracji, uczenia się i zapamiętywania), motywuje psa do kreatywnego myślenia (podejmowanie zadania) przy zaangażowaniu najważniejszego ze zmysłów. Tworzenie nowych połączeń (plastyczność synaptyczna) oraz reorganizacja połączeń neuronalnych (neuroplastyczność) stanowią zjawisko potwierdzone naukowo, stąd wszelka stymulacja mózgu dzięki sensorycznym wyzwaniom znajduje rozwiązanie kondycyjno-rozwojowe.

• Rozbudowuje strukturę mózgową szczenięcia / młodego psa, dostarczając bodźców oraz pozytywnych doświadczeń (etap socjalizacji/habituacji).
• Rekompensuje niedobory spacerowe dorosłego psa / seniora / rekonwalescenta, urozmaicając monotonię (rutyna, nuda).
• Pomaga wyciszyć nadpobudliwe psy, poprawiając im koncentrację.
• Usamodzielnia. Rozwija kreatywnie. Zajmuje pod nieobecność domowników.

Za emocje^[1] z tym związane odpowiada układ limbiczny mózgu, decyzyjny w zakresie systemu poszukiwania – jednego z siedmiu wg Pankseppa – drzemiącego w naturalnych popędach, w motywacji dążenia do celu. Efektywnym zachowaniom warunkowanym emocjami towarzyszy ulga – finalne dobre samopoczucie wywołane uwolnieniem dopaminy, a konkretnie jej powrotem do poziomu wyjściowego (homeostaza, uspokojenie). Dopamina jest ważnym – choć nie jedynym – neurotransmiterem wchodzącym w skład biologicznego mechanizmu zwanego „kaskadą nagród”, gdzie uruchomienie jednego z neuro-elementów stanowi bodziec uruchamiający kolejny, zaś ich calkowita równowaga i wzajemne interakcje kształtują ogólny nastrój. Ów kaskadowy układ cechuje skłonność do powtarzania przez zwierzę czynności skojarzonej z uzyskaną nagrodą (motywacja). Dopamina działa uzależniająco, zaś po zaspokojeniu instynktownej potrzeby (tj. wynikającej ze wzorca zachowania) uwalniane zostają endorfiny^[2] (pozytywne emocje) poprawiające nastrój.

Smakołyki rozrzucone w trawie lub poukrywane w korze drzewa (na spacerze), mata węchowa (w zastępstwie trawnika, w domu), fachowo wprowadzone narzędzia rozluźniające w przerwie zajęć na placu treningowym – interaktywne zabawy/zabawki kreowane w zgodzie z nurtem kynologicznym z założenia opierają się na używaniu psiego nosa.

Dostosowanie poziomu trudności jest ważne, gdyż nadmierna, narastająca frustracja wiedzie ku oczekiwaniu pomocy (stres), co hamuje dążenie do samodzielnego rozwiązania problemu (kreatywność).
– Zabawki typu "kong" (wypychane jedzeniem tak, aby pies mógł je z nich wydobywać), podobnie jak gryzaki, należą do najprostszych → czerpią z wrodzonej potrzeby żucia i lizania, uspokajają (forma relaksu) albo wyciszają (skanalizowanie emocji).
– Trudniejsze zabawki sięgają po taktyki wynikające ze wstępu do łańcucha łowieckiego → smakołyki wkładane między paski materiału, na kształt maty, kuli czy kostki.
– Po nich dopiero, kiedy pies we własnym tempie przyswoi sobie taką postać regularnej aktywności, następują skomplikowane zabawki typu "labirynt" → polegają na intencjonalnym manipulowaniu pyskiem i/lub łapą.

• Turlanie – ruchome rolki z nagrodami ukrytymi pomiędzy nimi; "kula smakula" do toczenia; zabawki typu "wańka-wstańka" rozsypujące smakołyki po ich popchnięciu.
• Otwieranie – zamknięte skrzynki, pudełka, szufladki wymagające odkrycia, wyjęcia albo przesunięcia; wśród nich legendarne specjalistyczne zabawki typu "zgadula" (Nina Ottosson).

Konwencjonalna aktywność węchowa klasyfikuje się gdzieś pośrodku tejże postaci zajęć stymulujących. Coraz częściej towarzyszy terapiom behawioralnym psów problemowych jako szeroko pojmowana koncepcja pomocy dydaktycznych w domu opiekuna – zakupionych w sklepie lub wykonanych w domu – celem podniesienia psiego nastroju (poprawa dobrostanu). Odpowiednio wprowadzona zabawka węchowa pełni rolę kreatora – dzięki doszytym/doczepionym kieszeniom, przegródkom, zakładkom, w zależności od wyobraźni jej twórcy i/lub klienta.

Nosework, jako ukierunkowana aktywność węchowa, stymuluje mózg, napędza zwierzę sensorycznie, czyniąc je zrealizowanym (produktywnie zmęczonym). Motywacja do zdobywania pożywienia drzemie w udomowionej psiej naturze.
Realizacja optymalnie zorganizowanej sesji węchowej jest w stanie tymczasowo zrekompensować psu spacer, o ile nie zrezygnujemy z ruchu zupełnie – meritum spacerowania jest strategiczne (warunek eksplorowania + pozytywne interakcje ze otoczeniem).

^[1] Emocje – autonomiczne, automatyczne (wzorce zachowań kluczowych dla przetrwania), nie wymagające dodatkowego nagradzania (wzmocnienia wewnętrzne). Wynikają z adaptacji ewolucyjnej zwierzęcia, które na tej podstawie, pospołu z konsekwencjami, podtrzymuje proces uczenia się (powtórzenie w przypadku sukcesu, rezygnacja w przypadku porażki). Mają charakter dwubiegunowy – dodatni (motywacja, dążenie) lub ujemny (awersja, unikanie) – lub mieszany oraz różną intensywność w zależności od kontekstu sytuacji.
^[2] Endorfiny – endogenne opioidy, odpowiedzialne za stany zadowolenia, radości, entuzjazm, euforię, tłumienie bólu.

Czy potrafisz natychmiast, bez wahania wymienić swoje najosobistsze książki? Te wyjątkowe, które poprowadziły cię przez lata szkolne i wczesne dorastanie?

Poza magicznym Tajemniczym Ogrodem i sielankową lekturą Dzieci z Bullerbyn w wakacje, to właśnie opowiadania pana Grabowskiego o zwierzętach oraz pewna bezcenna historia o psie – spełniły dla mnie rolę przewodnią.

Oto po wielu dorosłych latach wspomnień, nostalgii, sentymentu, wreszcie próby zapomnienia bez nadziei, na moją półkę trafiła ukochana "Timba" – wypatrzona w przygodnym antykwariacie, w stanie idealnym (SIC!), acz wciąż w tym samym wydaniu – nakładem z lat 70-tych, w twardej okładce, skąd kiedyś czerpałam swój pierwszy pogląd na zarys psich ras współczesnego świata, usilnie starając odrysować ulubionego collie (potem inne rasowe czworonogi).

Ulubionym "Opowiadaniom Grabowskiego", przynoszonym z biblioteki czy też tym pochłanianym jedno po drugim w dziecięcej czytelni, towarzyszy inna kategoria wspomnień. posiadany przez mnie tomik jest niczym wehikuł czasu – wydawnictwo z przełomu lat 80/90-tych, wystane natenczas w kolejce do księgarni podręcznikowej, a między kartkami zakładka Ligi Ochrony Przyrody, gdzie wiernie przynależałam przez cały okres szkolny podstawówki, pilnie czytując Przyrodę Polską.

W historyjkach pana Grabowskiego było i jest to coś, czego intuicyjnie poszukiwałam w literaturze, a w co wprowadzała na wsi jedna z babć – wyłącznie zwierzęta, psy po psiemu, świat wyrażony z perspektywy niezależnego czworonoga, przekrój wiejskiego podwórka pełnego życia, zarazem próba zinterpretowania zwierzęcego zachowania językiem przystępnym młodszemu czytelnikowi. W dobie zasadniczej miejskiej tresury pan Grabowski myślał 'pozytywnie' opisując naturę własnych bohaterów na gospodarstwie oraz ich interakcje z domownikami, ujmując je w scenki pozbawione przesadnej antropomorfizacji. Nie udało mi się znaleźć autora podobnie kreującego równie swojskie uniwersum.

Jan Grabowski tworzył w Warszawie, pisząc dla dzieci o własnych skrzydlatych i czterołapnych przyjaciołach, zawsze prosto i z ciepłym humorem zawartym w każdej wciągającej nowelce. Lilli Koenig pracę pisarską dedykowała młodzieży szkolnej, będąc austriackim etologiem ówczesnych lat, a za "Gringolo" (historię o popielicy, tym samym 'preludium' do historii o owczarku imieniem Timba) otrzymała w Wiedniu lat 60-tych nagrodę Konrada Lorenza. Oba wydania, pochodzące ze 'skrajnych epok' (twórczość Grabowskiego dobiegła końca w dekadzie najintensywniejszej pracy Koenig), wydała Nasza Księgarnia, ożywione ilustracjami niezapomnianego Stanisława Rozwadowskiego – autora multum legendarnych i niepowtarzalnych w swej realności detali, przyrodniczych rysunków dzikiej i domowej fauny.

Po latach (i czytaniach) niezmiennie nachodzi mnie refleksja, iż to wcale nie kontekst obserwatora finalnie tak pociąga w behawiorystyce czy kynologii. Lżejszego formatu, niepodręcznikowa literatura z całą swoją etologiczną otoczką podaną w ozdobnej literacko formie, stanowi najwartościowszą lekturę dla przyszłego miłośnika zwierząt.

Psi zmysł węchu potrafi zafascynować.

• Opuszki węchowe funkcjonujące w psim mózgu ważą 4-krotnie więcej od ludzkich, przy czym sam psi mózg jest 10-krotnie mniejszy.
• W zależności od kształtu kufy psi nos może zawierać do 300 milionów receptorów węchowych w nabłonku, gdzie u człowieka liczy on zaledwie 5 milionów.
• W zależności od typu/rasy rozpoznawalność zapachowa działa u psa od 1 tys. do 10 tys. razy doskonalej niż u człowieka. Wykrywane przezeń zapachy mogą sięgać po mikroskopijne stężenia rzędu 1 cząsteczki wśród tryliona.
• Oszacowano, iż zidentyfikowany zapach pies jest w stanie wyczuć przy rozcieńczeniu równoważnym łyżeczce cukru rozpuszczonej w 2 basenach olimpijskich wody.

Skomplikowana funkcjonalnie wgłąb, z natury zimna i wilgotna trufla nosowa to cecha ewolucyjnie dziedziczona po przodku wspólnym ze współczesnym szarym wilkiem, niezbędny organ inicjujący wstępną serkwencję ogniw początkowych łańcucha łowieckiego jako wzorca sekwencji zachowań drapieżnych.

Psie nozdrza są w stanie poruszać się osobno, dzięki czemu określają skąd dochodzi zapach. Sam proces wąchania przebiega w odseparowaniu od mechanizmu wdychania-wydychania, natomiast analiza zachodzi we wnętrzu jamy nosowej, przy udziale tak unikalnych organów, jak

• narząd Jacobsona → lemieszowo-nosowy; wychwytywanie lotnych molekuł z powietrza
• narząd Masera → substancje wonne w płynach
• zwój Gruenberga → na czubku nosa; interpretacja sygnałów zagrożenia, "zapach strachu".

Szczególnie predysponowane ku temu wydają się współczesne rasy psów pracujących, asystujących myśliwym polującym z bronią palną.^[1]  Ich łańcuch łowiecki posiada intencjonalnie wzmocnione elementy, w tym partię ściśle związaną z użyciem nosa, tj. "lokalizowanie → śledzenie".

Nos psa nie nawyka do woni (w przeciwieństwie do nosa człowieka) – proces detekcji bazuje na rozpoznawaniu drobnych zmian (w tym czasowych śladu), a precyzyjne namierzanie (zwietrzenie, wytropienie) pozwala zlokalizować poszukiwany obiekt (zidentyfikować zapach, odnaleźć kierunek źrodła). Przeciętny pies domowy, po zapachu, znajduje drogę do suki w rui rezydującej w odległości kilku kilometrów dalej.^[2] Pamiętajmy, że większość globalnej populacji Canis familiaris to psy wolno-żyjące (zdziczałe, pół-dzikie) i/lub wolno-biegające (niezależne, podwórkowe), które samodzielnie zdobywają pożywienie w sąsiedztwie człowieka i jego działalności.

Pies w lesie

Dzikie łąki i lasy nastrajają ekoturystycznie, motywując do długich spacerów z psem biegającym bez smyczy.Odpowiednie przepisy polskiego prawa regulują status takiej formy rekreacji - zabraniają zakłócania rytmu leśnego ekosystemu, w tym wprowadzania psów bez kontroli do lasu.

Z pasji do owczarkówKinga Wołk

Spacery zapewniające eksplorowanie otwartych przestrzeni (niekoniecznie w towarzystwie gatunkowych pobratymców) oraz korzystanie z nosa (niekoniecznie biegając swobodnie bez smyczy) są twojemu psu wpisane zarówno w etogram, jak i w dobrostan, ktory winien być zapewniony.

Pozytywny, dobrze zaplanowany spacer z psem urozmaica monotonię, rekompensuje niedostatek ruchu, odstresowuje dzięki aktywności fizycznej poza domem

• Swobodne bieganie → pracują zmysły węchu, wzroku, słuchu, dotyku, smaku
• Dobrowolne interakcje z pobratymcami → praktyka kompetencji społecznych, komunikacja
• Nagroda środowiskowa (na lince treningowej) → psy niezależne w typie, rasy pierwotne, niektóre myśliwskie

Pewne aktywności można z powodzeniem wplatać w dowolny spacer

• Sesje treningowe → korzystna jest w nich szansa na pracę (generalizowanie) w zmiennym otoczeniu, wśród rozproszeń dyktowanych przez środowisko.
• Spacerowanie aktywne (i kreatywne) → połączone z elementami nosework (smakołyki rozsypane po trawie, poukrywane w korze przydrożnego drzewa).

Nie długość spaceru, a stymulujące relacje (opiekun-pies, pies-pies, pies-środowisko) mają znaczenie – realizacja fizyczna (aktywność, praktyka) istnieje w równowadze z psychiką (interaktywność, praca umysłowa).

Spacer z psem - warsztat pracy i narzędzie trenera

O naturze spaceru z psem, jego rodzajach i fundamentach pracy behawiorysty.Dzięki swoim elastycznym właściwościom spacer staje się narzędziem – spełnieniem naturalnych potrzeb, realizacją aktywności oraz obszarem stosowanym w terapii psów problemowych.

Z pasji do owczarkówKinga Wołk

^[1] Owczarki przeznaczone do pracy w służbach mundurowych czy ratownictwie dobierane są pod kątem kooperacji z człowiekiem, która została podkreślona ewolucyjnie w typie użytkowym (choć ich węch równie dobrze sprawdza się w tropieniu czy pracy poszukiwawczej).
^[2] Rasom pierwotnym psa współczesnego – podobnie jak psom wiejskim, niezależnie żyjącym od pokoleń – pozostał utrwalony czynnik swobodnego migrowania po okolicy (z zamiarem powrotu do domu). Z kolei domowy beagle powracający ze spacerowej samowolnej wycieczki po lesie albo gończy po pościgu za sarną/jeleniem – powracają do szukającego opiekuna, docelowo po śladzie zapachowym.

Nie jest tajemnicą, że pies domowy, jako gatunek [Canis familiaris], uznaje się za pierwszy udomowiony (15-36 tys lat temu, w zależności od źródła), który – dzięki unikatowej współpracy z ludzkim gatunkiem – najlepiej, jak dotąd, poddaje się naukowym analizom.

Faza prenatalna = przed urodzeniem szczeniąt

Istnienia tak wczesnej fazy rozwojowej dowodzą raporty pochodzące z obserwacji psów różnych ras. Potwierdzają, że środowisko otaczające sukę w okresie ciąży może wpływać tak samo na nią, jak i na jej nienarodzone potomstwo.

Warunki bytowe

Obowiązkiem opiekuna/hodowcy jest zapewnienie zwierzęciu podstaw dobrostanu poprzez zaspokojenie jego potrzeb (komfort fizyczny).

• Adekwatna dieta → zbilansowane, regularne porcje posiłkowe + suplementacja
• Bieżący dostęp do wody → warunek istotny dla ciężarnych suk
• Schronienie → bezpiecznie zadaszone (od zjawisk pogodowych), ogrodzone (od zagrożeń)
• Przestrzeń na azyl → miejsce odizolowane, wyciszone, wygodne (kwestia porodu)
• Towarzystwo zwierząt pokrewnych lub znajomych → odpoczynek od pracy i stresu, nie od swobodnego kontaktu z innymi psami w domu/na gospodarstwie
• Zachowanie higieny → relatywna sterylność porodówki, dostęp do źródła ciepła (szczenięta zaraz po urodzeniu)
• Stan zdrowia pod kontrolą → zwłaszcza u małych ras, doraźna pomoc weterynaryjna (komplikacje, cesarskie cięcie)

Znaczenie środowiska

Otoczenie (niekoniecznie celowo) dostarcza bodźców i kontekstu interakcji, gdzie z założenia wskazane są pozytywne > negatywne emocje (komfort psychiczny). Stres jest naturalną, biologiczną odpowiedzią organizmu.

• Krótkotrwały – eustres – wnosi wartości pozytywne → motywuje, mobilizuje do działania, skupia, wzmacnia gotowość uczenia się, zapamiętywania oraz kreatywność.
• Długotrwały – dystres – ma negatywne konsekwencje → działa destrukcyjnie zarówno na psychikę, jak i objawy somatyczne.

W obu przypadkach pośredniczy funkcjonalna całość, tzw. "oś stresu" (HPA)

podwzgórze (CRF) → przysadka (ACTH) → nadnercza

— układ aktywowany przez autonomiczny ośrodek decyzyjny (podwzgórze) w odpowiedzi na stresor (reakcja na bodziec stresogenny, obecność bodźca w otoczeniu). Celem jest postawienie/utrzymanie organizmu w stanie motorycznej gotowości, czego następstwem ma być wyrzut hormonów (nadnercza)

• Adrenalina – tzw. „hormon walki i ucieczki”
• Kortyzol – tzw. „hormon stresu” – który w tej sytuacji ma przyspieszyć metabolizm, aktywność układu immunologicznego.

W okolicznościach długotrwałego stresu (vide regularne, niepokojące zmiany w otoczeniu, niestabilne interakcje) kortyzol utrzymuje się stale na wysokim poziomie w organizmie, przenikając przez łożysko do macicy. Odnotowano

• Przedwczesne porody, poronienia, inne komplikacje
• Śmiertelność szczeniąt po urodzeniu (zaburzenia odporności) i przy samym porodzie (osłabienie odporności, utrata masy ciała)
• Tendencje do wrodzonej lękliwości, zaburzeń lękowych, skłonność do fobii.

Ułożenie szczeniąt w macicy

To element, na który nie mają wpływu ani opiekun/hodowca, ani bodźce z otoczenia. Stanowi wskazówkę temperamentu, w przypadku decyzji o profesjonalnym dopasowaniu do wybranego opiekuna i/lub proponowanej aktywności dedykowanej (kolejność urodzeń w miocie).

W okresie macierzyństwa sucze hormony płciowe podnoszą się w naturalny sposób (prolaktyna, estradiol). Wykładnikiem dla płci szczeniąt obecnych w macicy matki jest adresowany wyrzut testosteronu/progesteronu oraz poziom tychże na każde szczenię z osobna. Nauka potwierdza, że ułożenie sąsiadująco ze sobą w macicy (kolejność wg łożyska) rzutuje na samczość/suczość potomstwa, które współdzieli przekaz hormonów męskich/żeńskich poprzez płyn owodniowy.
Embrion żeński ułożony w macicy pomiędzy z embrionami męskimi przyjmuje więcej testosteronu przenikającego transportem przez łożysko, podejmując tym samym ryzyko androgenizacji (nadmiar hormonów męskich u samic). Takie suczki rodzą się twardsze i/lub predysponowane do zachowań samczych (powtarzalny odruch znaczenia moczem, odruchy kopulacyjne w czasie rui albo na wysokich emocjach, agresja sucza o charakterze rywalizacyjnym, pilnowanie jedzenia).

Przed, w trakcie i po porodzie, suka wraz z potomstwem (pies pracujący, towarzyszący) pozostaje w pobliżu / w domu, pod opieką człowieka, który zapewnia odpowiednie warunki we własnym zakresie (kondycja fizyczna i psychiczna zwierzęcia). Jakość warunków życia matki szczeniąt (nie tylko rasowych, rezerwowanych po ogłoszeniu wybranego skojarzenia) ma strategiczne znaczenie dla ich przyszłych opiekunów.

Pierwsza wizyta w hodowli powinna zostać zaplanowana pod kątem dokładnego wywiadu i krytycznej obserwacji. Dotyczy to obu stron – doświadczony opiekun/hodowca zechce sam zadecydować o kompetencjach potencjalnego kandydata (mioty sportowe, pracujące). Dla każdego przyszłego opiekuna będzie to odpowiedni moment na zapoznanie ze skojarzonymi rodzicami, kontakt z przyszłą matką szczeniąt (suka w ciąży), rozeznanie wobec realiów, wśród relacji na godpodarstwie/domostwie, zachowań zwierząt oraz ich ogólnego nastroju. To zmienne decydujące o przyszłym zdrowiu i charakterze szczeniąt, zanim te przyjdą na świat.

Źródła:
Impact of Maternal Prenatal Stress on Growth of the Offspring, Sarah K. Amugongo, Leslea J. Hlusko (2013)
In utero proximity of female mouse fetuses to males: effect on reproductive performance during later life, F. S. vom Saal, F. H. Bronson (1980)
The Interaction of Circulating Oestrogens and Androgens in Regulating Mammalian Sexual Differentiation, F. S. vom Saal (1983)
USDA Maternal Stress and Puppy Development